فهرست مطالب
تعاریف لیزینگ
لیزینگ، نوعی قرارداد و توافقنامه است که بین دو فرد حقیقی یا حقوقی برای استفاده و بهرهبرداری از عین یا منفعت کالای سرمایهای یا مصرفی بادوام که قابلیت اجاره داشته باشد، منعقد میشود.
لیزینگ عملیاتی
نوعی لیزینگ است، که در آن، وسایل و تجهیزات توسط اجارهکنندگان تنها به منظور استفاده از آنها اجاره میشود و هدف، کسب مالکیت نیست.
لیزینگ مالی
لیزینگ مالی كه «لیزینگ سرمایهای» نیز نامیده میشود، نوعی از لیزینگ است که به اجارهکننده، حق استفاده از کالا را میدهد و در پایان مدت قرارداد، مالکیت کالا پس از اخذ کل مالالاجاره، به اجارهکننده منتقل میشود. لیزینگ مالی دارای زیرشاخههای مختلفی به شرح زیر است:
الف) لیزینگ یا اجاره اعتباری کمک فروش:
براساس این روش که بین شرکت لیزینگ (موجر) و شرکت تولیدکننده تفاهم میشود، تولیدکننده تمایل و موافقت خود را برای واگذاری بخشی از کالاهای تولیدی خود بهصورت نقد و اقساط اعلام میکند تا از این طریق چرخه تولید خود را بهبود و میزان فروش خود را افزایش دهد. شرکت لیزینگ نیز تولیدات مورد توافق مزبور را براساس تفاهم بهعمل آمده در چارچوب قراردادهای اجاره اعتباری، به متقاضیان واگذار میکند.
ب) لیزینگ اهرمی یا اجاره اعتباری سهجانبه:
در این روش که بهطور عمده برای اجاره کالاهایی با قیمت بسیار بالا همانند کشتی، هواپیما، ماهواره، تأسیسات عظیم نفتی و… بکار گرفته میشود، شرکت لیزینگ با استفاده از تسهیلات بانکی یا دیگر مؤسسات مالی، منابع لازم برای اجاره اهرمی را تأمین میکند و از سوی دیگر با استفاده از منابع یادشده، اقلام مورد تقاضا را در چارچوب قراردادهای ویژه به متقاضیان واگذار میکند. این شیوه از عملیات لیزینگ، ماهیتاً میبایست بهصورت سه جانبه منعقد و مبادله شود.
ج) لیزینگ خرید و اجاره مجدد:
براساس این روش، متقاضی به منظور تأمین نقدینگی مورد نیاز، ماشینآلات یا تجهیزات متعلق به خود را به شرکت لیزینگ میفروشد و مجدداً همان کالا را در قالب قرارداد اجاره اعتباری، از شرکت لیزینگ اجاره میکند. به این ترتیب، ضمن تأمین نقدینگی مورد نیاز متقاضی، در پایان قرارداد، مالکیت مورد اجاره دوباره به فروشنده آن تعلق خواهد یافت.
د) روش لیزینگ برونمرزى:
براساس این روش، اجارهدهنده (موجر) و اجارهكننده (مستاجر) مقیم دو كشور مختلف هستند. این نوع از عملیات لیزینگ معمولا بخش عمدهاى از جریان انتقال كالاهاى سرمایهاى از كشورهاى صنعتى به كشورهاى درحال توسعه را پوشش میدهد.
تاریخچه صنعت لیزینگ در جهان
سابقه لیزینگ بسیار کهن و چندهزار ساله است. نمیتوان زمان دقیقی برای آغاز «اجاره» در زندگی بشر پیدا کرد، اما بر اساس متون باستانی، اقوام ایلامی و سومری حدود 2 هزار سال قبل از میلاد مسیح، نوعی اجارهداری ساده زمین، گاو، آب و تجهیزات كشاورزی را داشتهاند. تقسیمبندی دوگانه لیزینگ به عملیاتی و مالی اولین بار در دوران رم باستان صورت گرفت. در قرون وسطی اجارهداری كشتیهای تجاری بهعنوان یك رشته مهم در مبادلات اعتباری بین مردم مرسوم شد.
در اروپای قرون میانه، لیزینگ زمین و مستغلات با توجه به قوانین سختگیرانه زمینداری و محدودیتهای شدید خصوصیسازی رونق چشمگیری گرفت و به سرعت به ایالات متحده آمریكا منتقل شد. در یادداشتهای روزانه جرج واشنگتن در دهه 1840 موارد متعددی در زمینه لیزینگ كارخانجات و واگنهای راه آهن به چشم میخورد. در همین زمان، لیزینگ واگنهای راه آهن در انگلستان نیز مرسوم شدد و اولین شركت ثبت شده لیزینگ در ماه مارس 1855 با نام شركت واگن بیرمنگهام تاسیس شد و به اجاره واگن به معدنداران ذغال و فلزات پرداخت. در اوایل قرن بیستم، لیزینگ ماشینآلات تولید یك محصول خاص مانند كفش و تجهیزات تلفن خصوصی، در انگلستان و آمریكا گسترش یافت.
نخستین شركت مدرن و مستقل صنعت لیزینگ در سال 1952 در شهر سانفرانسیسكو تاسیس شد كه تاكنون با نام شركت بینالمللی لیزینگ ایالات متحده به فعالیتش ادامه داده است. تاسیس این شركت را باید سرآغاز تشكیل موسسات مستقل لیزینگ (غیر وابسته به بانکها و یا موسسات مالی) در آمریكا دانست، زیرا بانکها، طبق قانون فدرال كمیسیون ارز، تا اوایل دهه 1960 اجازه فعالیت لیزینگ به صورت موجر را نداشتند. به هر حال رسوخ و رونق لیزینگ در اقتصاد ایالات متحده در شروع دهه 1950 را كه با رونق اقتصادی این كشور در سالهای بعد از جنگ جهانی دوم همزمان شده بود، باید سرآغاز تحولات همهجانبه و فراگیر این صنعت به حساب آورد. به همین ترتیب لیزینگ از اوایل دهه 1960 در سرتاسر اروپای غربی گسترش یافت و در همان سالها به ژاپن نیز رسید.
خوشبختانه رونق و پویایی لیزینگ خیلی زود از محدوده جهانِ توسعهیافته فراتر رفت و به آفریقا، آمریكای لاتین و آسیا رسید. اولین شركت لیزینگ در آفریقا در سال 1965 در زیمبابوه تاسیس شد و نخستین آن در هندوستان در سال 1973 به وجود آمد و در این كشور پهناور به آنچنان شكوفایی رسید كه در پایان سال 1984 تعداد این شركتها به بیش از هفتصد شركت افزایش یافت. همه این شركتها به اجارهداری اموال منقول نسبتاً كمبها مانند چرخهای خیاطی اشتغال داشتند.
شركت مالی بینالمللی (IFC) وابسته به بانك جهانی كه با هدف تشویق سرمایهگذاری و رونق اقتصادی در كشورهای جهان سوم تاسیس شده، كوششهای با ارزشی برای توسعه لیزینگ در كشورهای در حال توسعه به عمل آورد. كره جنوبی اولین كشوری بود كه IFC به مشاركت در صنعت لیزینگ آن كشور پرداخت و شركت توسعه لیزینگ كره جنوبی را در سال 1977 با حمایتهای عملیاتی و دانش فنی شركت ژاپنی لیزینگ شرق بنیان نهاد. متعاقب این اقدام صنعت لیزینگ در كشورهای در حال رشد آمریكای لاتین، آفریقا و آسیا با بهرهگیری از حمایتهای مالی و مشورتی IFC بهسرعت گسترش یافت.
تاریخچه صنعت لیزینگ در ایران
لیزینگ در ایران، همزمان با توسعه این صنعت در اقتصاد كشورهای آسیایی و آمریكای لاتین، در اواسط دهه 1970 پدیدار شد. به این ترتیب سال 1975 را باید سال آغاز فعالیت لیزینگ در ایران دانست.
فرانسویها نخستین کسانی بودند که صنعت لیزینگ را در ایران پایه نهادند. برادران آیسه كه در قالب شركت سیتروئن (Citroen) به تولید محصولات آن شركت در ایران و داد و ستد با فرانسویان مشغول بودند، با مشاركت موسسه سوسیته جنرال فرانسه، بانك اعتبارات ایران وقت و بعضی سرمایهداران خصوصی، شرکت لیزینگ ایران را تاسیس کردند و سنگبنای این صنعت در ایران را گذاشتند.
دو سال بعد، دومین شركت نیز باز با مشاركت فرانسویها و چند بانک داخلی، به نام شركت آریا لیزینگ كه در حال حاضر لیزینگ صنعت و معدن نامیده میشود راهاندازی شد.
عملیات لیزینگ در ایران با وجود مشروعیت یافتن آن در قانون عملیا تبانکی بدون ربا تحت عنوان اجاره به شرط تملیک، تنها به این دو شرکت محدود بود و امکان گسترش و رونق نیافت، تا اینکه در سال 1373 هسته تشكیلاتی خصوصی در حوزه لیزینگ كه در اواخر سال 1370 تاسیس شده بود، وارد چرخه فعالیت شد، اماهمچنان لیزینگ نتوانسته بود جایگاه واقعی خود را در بازار تشكیل سرمایه و عرضه تولید محصولات صنعتی بیابد و در برابر وجود شرایط انبساطی در اقتصاد كشور بعد از جنگ تحمیلی و هدفگذاریهای استراتژیك دولت، سهم صنعت لیزینگ در اقتصاد كشور بسیار ناچیز بود.
جهش شدید و تحول محسوس و یكباره در این مقوله، پس از 25 سال سكوت، انزوا و محدودیت، از نیمه دوم سال 1379 اتفاق افتاد و شركتهای لیزینگ یكی پس از دیگری وارد بازار شدند. شركتهای خودروسازی و تعدادی از صاحبان صنایع و افراد مطلع و باتجربه، از پیشگامان این تحول بودند.
رشد كمّی شرکتهای لیزینگ در سالهای 1380 تا 1382 تداوم یافت، بهطوری كه در پایان سال 1382 تعداد شركتها به 63 فقره و جمع سرمایهگذاری در تاسیس آنها به حدود 600 میلیارد ریال رسید. جالب توجه آنكه روند تاسیس این شركتها در سال 83 نیز كماكان حفظ شد و با تاسیس 24 شركت فقط در پنج ماه اول سال 83 ، مجموع تعداد شركتهای لیزینگ را در كشور به 87 شركت و جمع سرمایه ثبتی آنها را به حدود 650 میلیارد ریال رساند.
عملکرد صنعت لیزینگ
بازار لیزینگ در سالهای اخیر به سرعت در حال رشد بوده و پیشبینی میشود که این بازار با نرخ رشد سالانه 10.1 درصد به کار خود ادامه دهد. لیزینگ در کشورهای توسعهیافته، پس از وامهای بانکی دومین روش عمده تامین اعتبارات محسوب میشود.
حجم بازار لیزینگ در جهان 1520 میلیارد دلار در سال 2022 و 1674 میلیارد دلار در سال 2023 بوده است.
انتظار میرود که این بازار در سالهای آینده نیز به سرعت رشد کند و پیشبینی میشود که ارزش این بازار به 2,738 میلیارد دلار در سال 2028 برسد که این پیشبینی را میتوان به رشد جمعیت جهانی و شهرنشینی، افزایش محبوبیت خودروهای برقی، ظهور استارتاپها، رشد صنعت مراقبتهای بهداشتی و… نسبت داد.
با افزایش جمعیت، تقاضای املاک و مستغلات نیز افزایش چشمگیری خواهد داشت و اجاره یا لیزینگ املاک نیز متعاقبا افزایش پیدا میکند.
بر اساس دادههای موجود در سامانه بورس اوراق بهادار تهران، تعداد شرکتهای لیزینگ در بازار سرمایه بسیار اندک است و از 13 شرکت فراتر نمیرود که مجموع ارزش سرمایه ثبتی این شرکتها معادل 37,231,000 میلیون ریال است و عمـدتا در «بازار بورس اوراق بهادار تهران» پذیرش شدهاند و در این بازار تحت عنوان گـروه «سایر واسطهگریهای مالی» شناخته میشوند. این در شرایطی است که حدود 40 شرکت لیزینگ دارای مجوز از بانک مرکزی در کشور فعال هستند.
بانکمحور بودن صنعت لیزینگ در کشور چه از لحاظ ساختاری، قوانین و مقررات و چه از لحاظ تامین منابع مالی، کاملا مشهود است، بهطوری که در حال حاضر نزدیک به ۴۶ درصد از فعالیت صنعت لیزینگ در اختیار لیزینگهای بانکی و ۴۱ درصد متعلق به لیزینگهای وابسته به بانکها و موسسات مالی و اعتباری بوده است و لیزینگهای مستقل تنها با ۱۳ درصد سهم، در انتهای این رتبهبندی قرار دارند.
